Tản mạn về phương pháp giáo dục Montessori

Mình note lại một số điểm chính của phương pháp giáo dục Montessori sau một thời gian tìm hiểu và áp dụng (chút ít). Các quan điểm này mình tổng hợp từ các cuốn sách của bà Maria Montessori lẫn các cách áp dụng của các bà mẹ đang theo phương pháp này, gọi chung là Phương pháp Montessori hay Montessori. Note này sẽ tiếp tục được update 🙂

Nhân cách (character) của con người hình thành trong 18 năm đầu đời. Sau giai đoạn này thì chỉ tăng về tuổi và sự phát triển đã đạt mức chín muồi (maturity)

Trong 18 năm này chia là 3 giai đoạn, mỗi giai đoạn 6 năm. Mỗi 6 năm đó lại chia làm 2 giai đoạn nhỏ, trong đó 6 năm đầu đời là giai đoạn quan trọng nhất trong quá trình hình thành nhân cách.

Trong 3 năm đầu trẻ phát triển tự nhiên, người lớn hầu như không có ảnh hưởng (influence) được đứa trẻ (ví dụ như ra lệnh, xây dựng quy tắc). Trong 3 năm tiếp theo thì người lớn có thể bắt đầu có ảnh hưởng tới đứa trẻ và tính cách (personality) của trẻ bắt đầu có thay đổi rõ rệt. 6 năm đầu đời này trẻ trí não của trẻ hấp thụ mọi thứ từ môi trường xung quanh, và chính môi trường xung quanh này cũng là một phần trong quá trình phát triển của trẻ. Bà Maria Montessori gọ đó là “trí tuệ hấp thụ” (The absorbent mind). Điều khác biệt giữa cách trẻ và người lớn khi tiếp nhận kiến thức đó là đối với trẻ thì mọi kiến thức/thông tin thu nhận được trong quá trình này trở thành một phần của sự phát triển, trong khi đối với người lớn thì kiến thức (knowledge) và trí não (mind) tách biệt như nước trong một cái bình hoa. Vì thế, việc trẻ được nuôi dưỡng trong môi trường như thế nào ,được tiếp xúc với cái gì…ảnh hưởng tới sự phát triển nhân cách của trẻ rất lớn trong giai đoạn này và các giai đoạn tiếp theo.

Phương pháp Montessori cho rằng một con người “bình thường” thì cần phát triển đầy đủ cả 3 yếu tố: Mind-Body-Spirit (Trí tuệ-Thể chất-Tinh thần). Ý này rất đáng lưu ý vì hiện giờ nhiều bố mẹ cứ tập trung cho con phát triển Trí tuệ, trí thông minh nhưng quên mất yếu tố Thể chất và Tinh thần. Trên cơ sở này thì môi trường xung quanh trẻ cần phải được bố mẹ thiết kế, bố trí sao cho trẻ có cơ hội phát triển đầy đủ cả 3 yếu tố trên.

Nhiều người cho rằng theo đuổi phương pháp Montessori rất là tốn kém, phải cho con đi học trường Montessori thì đắt hơn các trường thường, vậy nó chỉ dành cho các gia đình có điều kiện. Thực ra nếu chúng ta hiểu đúng triết lý giáo dục Montessori thì hoàn toàn có thể áp dụng tại nhà và mức độ áp dụng tùy vào điều kiện, hoàn cảnh mỗi gia đình. Ở Mỹ có rất nhiều bà mẹ không gửi con đi nhà trẻ mà ở nhà nuôi con vẫn áp dụng phương pháp này, và họ tự làm đồ chơi, giúp nhau tìm cách làm sáng tạo để thiết kế các họat động (activities) cho con, tìm cách mua dụng cụ rẻ (đồ cũ) để tiết kiệm ngân sách. Nói chung là cái khó ló cái khôn và sáng tạo 🙂

Một số mục tiêu chính mà Montessori hướng tới:

– Tính tự lập (Independence). 

Montessori cho rằng bản năng của con người khi sinh ra là tiến hóa (evolution), cái này khác với các loại động vật khác, và defense of life (tạm dịch là khả năng giành giật sự sống). Trẻ cần được giáo dục để duy trì các bản tính vốn có này của con người. Vì thế, người lớn cần để cho trẻ tự vận động trong khả năng của trẻ và hạn chế can thiệp.

Ví dụ, trẻ cần được cho nằm chơi để khua khoắng chân  tay, phát triển các cơ. Nếu người lớn cứ bế ẵm trẻ nhiều thì vô hình chung là tước đi của trẻ cơ hội được rèn luyện các kĩ năng này.

Phương pháp Montessori khuyến khích bố mẹ để cho trẻ tham gia vào cuộc sống hằng ngày (practical life) càng nhiều càng tốt  và càng sớm càng tốt. Ví dụ tự cầm cốc uống nước, tự dùng thìa xúc ăn, tự tưới cây, quét nhà, cắt rau củ quả vv…Nếu bố mẹ tôn trọng nguyên tắc này thì cần tạo một môi trường thuận lợi cho trẻ được rèn luyện các kĩ năng. Điển hình là bố trí các đồ đạc trong nhà phù hợp với chiều cao, tầm với của trẻ để trẻ có thể tự lấy sách, tự mắc quần áo, có đồ dùng riêng…đại khái là có một bản sao thu nhỏ cuộc sống của người lớn. Giúp trẻ không phải là dùng thìa đút cho trẻ ăn mà là chấp nhận bàn ghế, sàn nhà, quần áo có thể nhoe nhoét sau một bữa ăn nhưng dần dần trẻ sớm tự cầm thìa ăn một cách chính xác, không rơi một hạt cơm nào.

– Khả năng tập trung (Concentration). 

Đây là một ý mình rất thích. Trẻ em ngày nay có một vấn đề lớn về khả năng tập trung do có quá nhiều đồ chơi, rồi vi tính, điện tử, iPad, Tivi…Montessori nhấn mạnh việc rèn luyện cho trẻ khả năng tập trung giải quyết vấn đề bằng cách:

+ Để cho trẻ tự chơi, người lớn không can thiệp mà chỉ quan sát. Khi nào trẻ có dấu hiệu chán đồ chơi đó thì mới giúp trẻ đổi sang trò chơi khác. Khi tự chơi trong một không gian yên tĩnh, không có distraction, trẻ sẽ luyện khả năng tập trung (gần giống như khi chúng ta Thiền).

+ Không cần thiết phải mua quá nhiều đồ chơi cho con. Nên có một kệ đựng đồ chơi riêng để trong tầm với của trẻ (thường là kệ sách 2 tầng) và để không quá 8 món đồ chơi 1 lúc. Sau mỗi ngày hoặc mỗi tuần thì bố mẹ lại thay một món đồ chơi khác, bỏ món cũ ra. Các món đồ chơi sẽ được luân phiên như thế.

Việc để một số lượng hạn chế đồ chơi như vậy giúp trẻ tăng khả năng tập trung chơi 1 món mà vẫn có lựa chọn. Bố mẹ quan sát xem trẻ thích chơi món nào, món nào không thích chơi thì đổi cho trẻ không bị chán.

Các đồ chơi nên hương tới việc giúp trẻ rèn luyện trí não phù hợp với lứa tuổi.

Vì thế thay vì bỏ tiền mua hàng tấn đồ chơi các loại, bố mẹ chỉ cần tìm hiểu để đầu tư một số món tuy có đắt hơn nhưng “đáng đồng tiền bát gạo” và nếu có thời gian thì tự thiết kế đồ cho con cũng rất vui.

– Tính quy củ, ngăn nắp (organization). 

Nếu trẻ có phòng riêng thì bố mẹ làm thật nhiều các ô, tủ nhỏ để trẻ cất đồ chơi, quần áo, vật dụng. Cái nào ra cái nấy. Việc hạn chế số lượng đồ chơi cũng giúp trẻ ngăn nắp hơn, không bị ngập trong đống đồ chơi lộn xộn.

– Gần với thiên nhiên (close to nature). 

Montessori khuyến khích bố mẹ cho trẻ được gần gũi với thiên nhiên, ví dụ như học tưới cây, trồng cây, ngắm hoa lá, tìm hiểu về tự nhiên vv….Đối với đồ dùng cũng nên sử dụng các chất liệu tự nhiên như gỗ, vải…, càng giống với đời sống thực tế càng tốt, hạn chế đồ nhựa. Cho trẻ nghịch cát, nghịch đất vv…Đồ chơi thì hạn chế các loại đồ chơi sử dụng pin vì chúng tạo kích thích cho trẻ rất nhất thời mà không giúp kích thích sự tìm tòi của trẻ.

– Tự do trong khuôn khổ. 

Tự do không có nghĩa là trẻ được làm bất cứ cái gì chúng muốn. Theo quan điểm của Montessori thì tự do được hiểu là trẻ có quyền được lựa chọn cái chúng muốn làm trong một số các lựa chọn đã được bố mẹ chọn lọc. Ví dụ thay vì bắt trẻ ăn chỉ một món thì bố mẹ chuẩn bị 2-3 món và cho trẻ chọn ăn món mà chúng thích. Vấn đề của bố mẹ ở đây là chọn món sao cho đảm bảo là trẻ ăn món nào cũng đảm bảo về dinh dưỡng, calo. Còn trẻ thì không cảm thấy mình bị ép buộc. Đây là một cuộc chơi mà cả hai bên đều thắng (win-win situation).

– Tính thẩm mỹ và đơn giản. 

Trong cách thiết kế phòng ốc, đồ dùng cho trẻ Montessori hướng tới cái đẹp, tính thẩm mỹ trong sự đơn giản để giúp trẻ có được cảm nhận về vẻ đẹp của cuộc sống, của tự nhiên. Ví dụ bàn ăn riêng của trẻ có một bình cắm hoa nhỏ, hay phòng ốc treo 1 vài bức tranh có tính tương phản cao. Mọi thứ đều gọn gàng, đơn giản, tinh tế (cái này có lẽ hơi khó đối với điều kiện ở Việt Nam vì nhà cửa phòng ốc chật chội, tuy vậy nếu có làm cho căn nhà của mình đẹp hơn, gọn hơn chút nào thì cũng vẫn là tốt hơn  🙂 ).

Nói chung là tùy điều kiện của mỗi người chúng ta sẽ tìm ra cách áp dụng cho phù hợp. Mỗi ngày nuôi dạy con trở nên đầy hứng khởi, nhiều mới mẻ cho cả bố mẹ và con.

Bạn nào biết tiếng Anh thì có thể tham khảo blog của các bà mẹ đang áp dụng phương pháp Montessori, có rất nhiều cách áp dụng sáng tạo.

Tham khảo:

The absorbent mind, Maria Montessori. http://www.amazon.com/gp/search?index=books&linkCode=qs&keywords=9780805041569

http://www.howwemontessori.com/how-we-montessori/

http://montessoribeginnings.blogspot.com/2012/07/reach-out-and-touch-this.html

http://thefullmontessori.wordpress.com/about/

Em bé tự ngồi ăn lúc 5 tháng tuổi – Nguồn: http://www.howwemontessori.com/how-we-montessori/weaning/

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s